ابراهيم اصلاح عربانى
145
كتاب گيلان ( فارسى )
كشاورزى هستيم كه اساس و بنيان آن بر شرايط طبيعى محيط استوار است . اين مساعدت طبيعى به كشاورزان گيلانى امكان مىدهد كه در كنار فعاليتهاى اصلى زراعى خود از وقت و امكانات محيطى خود استفاده كرده و آن را در توليد اقتصادى مكمل كشاورزى بهكار گيرند و از اين طريق منابع درآمد خود را توسعه بخشند . اين امر در رفاه نسبى خانوارهاى روستائى گيلان و تثبيت معيشت آنان نقشى مهم و برجسته دارد و آنان را بيش از پيش به محيط زيستى و كار و زندگى خود وابسته مىسازد . 7 - 7 - بادامزمينى از جمله محصولاتى كه طى سالهاى اخير در گيلان آن هم فقط در شهرستان آستانه با استقبال زيادى مواجه شده كشت بادامزمينى است . اين محصول كه در زمينهاى شنى داراى رشد قابل ملاحظهاى است سابقه چندانى در گيلان ندارد . لااقل مىتوان گفت كه به عنوان يك كشت تجارى ، محصول جديدى براى گيلان بهشمار مىرود . جالب اينكه در هيچيك از شهرستانهاى استان نيز به استثناى آستانه كشت آن معمول نيست . در سال 1361 سطح زير كشت بادامزمينى حدود 300 هكتار و توليد آن 190 تن بوده است . بازده نسبتا كم آن نشان مىدهد كه تا اوايل سالهاى 60 هنوز تبحر و تجربه لازم براى كشت آن بدست نيامده بود . ليكن آمارنامه سال 1366 استان حاكى از توسعه قابلتوجه كشتزارهاى بادامزمينى در شهرستان آستانه است . براساس اين آمار سطح زير كشت بادامزمين در شهرستان آستانه به 1900 هكتار و ميزان توليد آن به 5700 تن در سال 1366 رسيده است . اين نسبت نشان مىدهد كه عملكرد هكتار از محصول بادامزمينى به 3 تن در هكتار رسيده است . محصول بادام زمينى يا به صورت تازه و يا پس از خشك كردن در دستگاههاى مخصوص كه شبيه خشككنهاى كارخانههاى برنجكوبى است به بازار عرضه مىشود . با استقبالى كه طى سالهاى گذشته از كاشت اين محصول در شهرستان آستانه شده و با توجه به عملكرد نسبتا بالاى آن در اين استان انتظار مىرود كه كشت بادامزمينى در اراضى ساحلى كنارههاى درياى خزر كه مستعد اين نوع كشت است بيش از پيش توسعه يابد . در سال زراعى 1368 حدود 60 هكتار از اراضى شهرستان لاهيجان و 20 هكتار از اراضى شهرستان انزلى زير كشت بادامزمينى قرار گرفت و در شهرستانهاى ديگر استان گيلان نيز بر همين قياس كشت بادامزمينى توسعه يافته است . 8 - 7 - محصولات جاليزى و سبزيها كشت محصولات جاليزى و سبزيها در تمام استان گيلان رواج چشمگير دارد . مزارع و كشتزارهاى اين محصولات را به دو صورت مىتوان در گيلان مشاهده كرد : نخست به صورت كشتزارهاى نسبتا وسيع كه صرفا به منظور تجارى و براى عرضه به بازار فعاليت مىكنند و ديگر به صورت باغچههاى خانگى كه عمدتا براى مصارف خانواده كاشته مىشود و ارزش تجارى ندارند . در نقاط روستائى گيلان كمتر خانهاى وجود دارد كه در محوطه خود سبزيكارى و اندكى كاشت محصولات جاليزى نداشته باشد . از اينرو كاشت اينگونه محصولات به منظور برآوردن نياز زندگى روستائى در گيلان عموميت فراوانى دارد . در سال 1366 سطح زير كشت انواع سبزيها در استان گيلان 6545 هكتار بوده است . شهرستان تالش با 1925 هكتار ، رشت با 1045 هكتار و لاهيجان با 1037 هكتار مهمترين مراكز توليدكننده انواع سبزيها در استان بشمار مىآيند . اين سه شهرستان مجموعا بيش از 61 درصد سطح زير كشت را دارند و حدود 59 درصد توليد سبزيهاى گيلان بر عهده آنهاست . كاشت محصولات جاليزى نيز به عنوان يك محصول تجارى تقريبا در همه شهرستانهاى استان متداول است ، ليكن شهرستان صومعهسرا از نظر توليد اين نوع محصولات نسبت به ساير شهرستانهاى گيلان موقعيت ويژهاى دارد . در سال 1366 سطح زير كشت محصولات جاليزى استان 9674 هكتار بود كه 5320 هكتار آن در محدوده شهرستان صومعهسرا قرار داشت . اين شهرستان با 55 درصد سطح زير كشت محصولات جاليزى و توليد 126620 تن محصول حدود 66 درصد توليد استان از اين محصولات را به خود اختصاص داده است . آمار سطح زير كشت و توليد سبزيها و محصولات جاليزى استان حاوى نكته قابلتوجه ديگرى در مقايسه شهرستانها با يكديگر است . در اين ميان شهرستان آستانه با عملكرد 1 / 20 تن سبزى در هكتار و 6 / 34 تن محصولات جاليزى در هر هكتار نسبت به ديگر شهرستانها برترى چشمگيرى دارد . زيرا ميانگين عملكرد استان از سبزيها 9 / 6 تن و از محصولات جاليزى 9 / 19 تن است كه شهرستان آستانه را با فاصله بسيار زيادى بالاتر از شهرستانهاى ديگر قرار مىدهد . اگر بتوان به آمار سالنامه آمارى استان اعتماد كرد ، مىتوان گفت كشاورزان شهرستان آستانه در زمينه كشت محصولات جاليزى و انواع سبزيها نسبت به ديگر نواحى استان از مهارت و تخصص بيشترى برخوردارند ، شكى نيست كه انگيزههاى اقتصادى نيز در كنار عوامل محيطى مساعد و ابزار فنى موردنياز از عوامل اصلى مهارت كشاورزان آستانه و فعاليتهاى شبانهروزى آنان در كار كشت محصولات جاليزى و انواع سبزيهاست . با گذشت زمان ضمن تخصصى شدن برخى كشتها در گيلان مهارتهاى تجربى فنى و علمى كشاورزان نيز بيشتر مىشود . البته نبايد اهميت تقاضا و كشش بازار مصرف وسيع در نقاط شهرى بزرگ و كوچك را در تشويق و حمايت كشاورزان به كشتهاى تخصصى و تجارى ناديده انگاشت ، چه هيچ فعاليت توليدى بدون وجود بازار مصرف ضمانت تداوم و توسعه نخواهد داشت . 8 - مقياسهاى محلى وزن و سطح در گيلان از آنجايى كه اراضى كشاورزى و محصولات توليدى آن در گيلان با مقياسهاى متفاوتى سنجيده مىشوند ، جا دارد در اينجا واحدهاى وزن و سطح سنتى را كه هنوز در مبادلات و ارزيابيها مورد استفاده قرار مىگيرند مورد توجه قرار دهيم . بحث مقياسها براى اندازهگيرى و تنوع و كميتهاى مختلف آنها در كشاورزى ايران موضوع جالب توجه و در عينحال از نظر جامعهشناسى و جغرافياى اجتماعى ايران حائز اهميت فراوان است . فقدان يك ديوانسالارى سازمانيافته و كشور شمول در تاريخ ايران از يك طرف و گستردگى جغرافيايى ايران از طرف ديگر همراه با تنوع شرائط اقليمى و شكلهاى متفاوت معيشت در كشور موجب شده است كه مردم هر ولايت و حتى هر بخش براى بيان مقاديرى از اصطلاحات رايج و قابل فهم خود استفاده